شمس ِ مولانا
 
 
دغدغه های یک روح
 

                                                  

                                                           جهــــان آدمي

      "جهان آدمي" همان انديشه آدمي است. هر گونه كه به جهان بنگريم، آنگونه در جلوه خواهد شد، چون جهان در ذات خود ،يك تفكر و انديشه است كه از عقلِ كلِ ايماني ساري و جاري شده است. ابتدا انديشه مي آيد، بعد در عمل ،  جهان ،  صورت و نقش مي بندد.

اين جهان يك فكرت است از عقل كُل

                 عقل چون شاه است و صورت ها رُسل       (979/2)

اول فكر، آخــــر آمــد در عمــــل

                     بُنْيَــت عالـــم چنـــــان دان در ازل        (971/2)

 

     به عبارتي ديگر" جهانِ آدمي" در هر لحظه با انديشه هاي گوناگون او،  زنده شده و نابود مي گردد. در واقع، مولانا جهان را در ذهنِ انسان ، صورت بندي شده مي بيند. بنحوی كه اين جهان، براي هر فرد، آنگونه خواهد بود، كه خواهد انديشيد.

از يك انديشه كه آيد در درون

                   صد جهان گردد به يك دَم سرنگون      (1030/2)

تو مبين جهان ز بيرون كه جهان درون ديده است

                     چو دو ديده را ببستي ز جهان، جهان نماند       (غزليات)

هر چه انديشي پذيراي فناست

                     آن كه در انديشه نايد آن خداست       (3112/2)

    با عنايت به نظر مولانا در خصوص خلق و ايجاد جهان كه ناشي از تفكر و انديشهِ عقلِ كلِ ايماني مي باشد، اگر چه اين انديشه كوچك و ناچيز و حقير باشد، ولي نهايتاً چون سيلي بنيان كن به فعليت رسيده و جهاني را با خود همراه خواهد كرد.

خلقِ بي پايان ز يك انديشه بين

                     گشتــه چــون سيلي روانه بر زمين       (1033/2)

هست آن انديشه پيش خلق خُرد

                      ليك چون سيلي جهان را خورد و بُرد        (1034/2)

 

    و اصولاً هر گونه حركت و تلاش دگرگون ساز آدمي در درون و بيرون (جان آدم ـ جهان آدم) از يك انديشه ناقابل و كوچكي كه به ذهن آمده است نشات گرفته و موجب تحولات معنوي و اجتماعي عظيمي در انسان يا جامعة انساني مي گردد.

                                                              منِ وجودي

    «من فكر مي كنم، پس من هستم» كه بر زبان فيلسوف و انديشمند فرانسوي (دكارت) جاري شده است و مبناي مباني دستگاه فلسفي و تفكري او را صورت مي دهد و شروع مرحله يقين در مسير اثباتِ منِ وجوديِ آدمي در جهانِ هستي است، در نگاه مولانا و جهان نگري او ، اصلِ وجوديِ انسان را تشكيل مي دهد. به عبارتي ديگر مولانا هستی آدمي را معادل انديشه و فكر مي داند و آنچه را كه حقيقي مي داند، همان انديشة آدمي درنظرمی گیرد.

اي برادر تو همان انديشه اي

                   مابقي خود استخواني و ريشه اي       (277/3)

وز جهانِ فكرتي اي كم ز خَر

                     ايــمن و غافل چو سنگ بي خبر       (1041/2)

 

     مولانا جسم و جان آدمي را معادل همان انديشه و فكر او مي داند و ارزش انسان را در معنايِ نوع انديشه او دانسته و زنده بودن او در جهان معنا را،  به ميزان نوع فكر او بر مي شمارد.

فكـر را اي جان به جاي شخص دان

                      زان كه شخص از فكر دارد قدر و جان         (3677/5)

موجِ خاكي، وَهم و فَهم و فكر ماست

                      موجِ آبي، مَحـو و سُكر است و فناست          (578/1)

 

     رابطه جسم و تن آدمي با انديشه و فكر او، رابطه اي مستقيم و متقابل است و تاثيري كه نوع تفكر و انديشة آدمي در صحت و سلامت و سالم بودن تن و جسم او مي گذارد، كاملاً بي واسطه بوده و بدينگونه است كه حركت و جنبش جسماني و شادابي و سرزندگي تن،  به انديشة آدمي ارتباط خواهد داشت.

هست خاشاك تو صورت هاي فكر

                       نوبه نو در مي رسد اَشكال بِكر         (3300/2)

ايـن بَدن مانند آن شيـــر عَلَـــم

                       فكــر مي جنباند او را دَم به دَم         (3053/4)

 

     اين انديشه ها كه آدمي را صورت بخشي مي كند و به فعليت مي رساند و او را به حركت و جنبش وا مي دارد در واقع هديه اي هستند كه از جانب خداوند تعالي به آدمي بخشیده مي شود.

فكر ما تيري است از هو در هوا

                        در هـــوا كي پايد آيـــد تـا خـــدا            (1146/1)

جُزو شِيد و ابر و اَنْجُم ها بُدي

                        نَفس و فِعل و قُول و فِكرت ها شُدي          (4184/3)

 

     از آنجائي كه منشاء اين فكر و انديشه،  خداوند باريتعالي بوده لذا بر دلِ مومن،  چون گذر ابر بر آسمان و پرواز پرستويِ خيال در هوايِ جانِ آگاهِ آدمي سَيران كرده و رازها و اسرارِ ناگفته را واگويه خواهد كرد.

فكر و انديشه است مثال ناودان

                     وَحي و مَكشوف است ابر و آسمان         (2492/5)

پس زمين دِل كه نَبْتَش فكر بـود

                       فكـــرها اســرارِ دل را وا نمــود          (1317/4)

 

     با اين نوع نگرش به جهانِ انديشه و تفكر كه موجب اثبات وجود آدمي و نوع بودنِ او خواهد بود، كيفيت انديشه و نوع تفكر،  مي بايستي به گونه اي باشد كه آدمي را در مسير سير و سلوك و تعاليِ خود ، راهنما و چراغ راه باشد و مشكل گشايِ راهِ حق.

فكر آن باشد، كه بگشايد رهـي

                      راه آن باشد، كه پيش آيد شهي          (3212/2)

حلقِ جان از فكرِ تن، خالي شود

                     آنگهـــان روزيش اجــلالي شود            (42/3)

 

     و در اين راستا انسانِ سالكِ راهِ حق، مي بايستي خود را از هر گونه فكرِ بد، كوته بيني،  كهنه نگري، كژ بيني رهايي دهد، تا لذت خطابِ الهي را به گوشِ جان بشنود.

فكرتت كه كژ مبين، نيكونگر

                  هست هم نور و شعاعِ آن گهر        (857/2)

فهــم هاي كهنة كوته نَظَــر

                       صــد خيالِ بد درآرد در فَكَر         (2766/1)

كهـــرباي فكر و هر آواز او

                         لــذتِ الهام و وحي و راز او           (2085/1)

 

      بديهي است كه روشِ اين كار و نيكو انديشي تفكر دروني، تكرارِ ذكرِ حق بوده و در آويختن به حيرتيِ كه جهانِ دروني و بيروني را بسوزد و آدمي را از حس و گوشِ تن ، رهايي بخشيده و تمامي جانِ صيقل خورده او را پذيراي خطابِ الهي بنمايد.

   بي حس و بي گوش و بي فكرت شـويد

                       تا خطــاب ارجعــي را بشنــويد        (571/1)

سينه، صيقل هـا زده در ذكــر و فكــر

                           تا پذيـــرد آينــهِ دل، نقش بِكر             (3159/1)

حيـــرتي بايـــد كـه رُوبد فكــــر را

                         خــورده حيرت، فكر را و ذكر را            (1116/3)

ذكـــر، فكـــر را آرد در اهــــتـــزاز

                        ذكر را خورشيدِ اين افسرده ساز           (1476/6)

 

      بنابراين با تكرار انديشه و تفحص در غايت هر فكر، انديشه هاي نو و زيبا كه پخته تر و عميق تر خواهد شد، پديد آمده و آدمي با زايشِ مجدد فكر ، به پرورش و باروري هر چه بيشتر آن همت خواهد گماشت تا آسمانِ هستي خود را از ستاره هاي فكر و انديشة اش زينت بخشد.

هر خيالي را خيالي مي خورد

                   فكــر، آن فكرِ دگر را مي چرد         (729/5)

فكـرها را اخترانِ چـــرخ دان

                   داير اندر چرخِ ديگر آسمان         (2784/6)

 

      اگر چه مي بايستي دقت لازم در اين امر صورت گيرد كه با غوطه وري در انديشة‌ خود،  عيب و نقص آن از ديده پوشيده نماند.

همچنين هر فكر، كه گرمي در آن

                   عيب آن فكرت شده است، از تو نهان         (1333/4)

 

        و اگر اين شيفتگي در انديشة آدمي و عدم امكانِ رهيابي به ايرادات آن ، تداوم يابد از عوارض تفكرِ ناصواب، خستگي و غم افزايي دروني خواهد بود. لذا مي بايستي از هر نوع انديشه اي كه در جانِ انسان موجبِ محنت و رنج گردد، دوري جست.

جمله خلقان سُخرة انديشه انــد

                      زان سبب خستهِ دل و غم پيشه اند         (3568/2)

شب ز انديشه كه فردا چه خورم

                    گـــردد او چـون تارِ مو، لاغر ز غم         (2857/5)

 

        بدينگونه است كه انسانِ سالكِ راهِ حق كه با اتصالِ «عقل جزويِ» خود به «عقلِ ايماني» و كشتن هوايِ نفسِ حيواني به صافيِ «دل» رسيده بود،  با گذر از مرجلهِ جهان صورتِ و صافي شدن دل ، به جهانِ معنا و «انديشه» وارد شده است، در صورتي مي تواند به طيِ طريق ادامه دهد كه  انديشه اش چون گل داراي عطر و رنگ خوش گرديده تا قابل و لايق نگريستن شود.

اي برادر تو همان انديشه اي

                    مابقي تو استخواني و ريشه اي          (277/2)

گر گُل است انديشه ات، گلشني

                    ور بـــود خـاري، هيمة گُلخني          (278/2)

 

       تا باشد كه جانِ آدمي در سير و سلوك تعالي بخش خود از مراحل (عقل، دل، انديشه) گذر كرده و در درياي نيستيِ عشق غوطه ور گردد.

آتشــي از عشـــق در جـــان بــرفروز

                     ســـر به ســـر فكـــر و عبــارت را بســوز        (1763/2)

اين بار من يكبارگي در عاشقي پيچيده ام

                       عقل و دل و انديشه را از بيخ و بن سوزيده ام            (غزليات)

 |+| نوشته شده در  دوشنبه 19 مهر1389ساعت 23:45  توسط رضا جوانروح  | 
 
  بالا